بخش جرقویه سفلا

بخش جرقویه سفلا، واقع در جنوب شهرستان اصفهان از شمال به  بخش های  مرکزی  و جلگه  در شهرستان  اصفهان، از مشرق  و جنوب شرقی  به  بخش  جرقویه علیا، از جنوب غربی  و مغرب  به  بخش  مرکزی  شهرستان  شهرضا محدود می شود. این بخش مشتمل  است بر دو دهستان به نام های جرقویه وسطا و جرقویه سفلا، ۲۹ آبادی  و سه  شهر به  نام های  نیک آباد (مرکز بخش )، محمدآباد و نَصرآباد. آبادی های  آن  عمدتاً در دشت  قرار دارند.

ازجمله  کوه های  مهم  آنجاست : محمدْنوجوان  (بلندترین  قله  ح ۲۹۹، ۲ متر) که  در دامنه شمال شرقی  آن  چاه  آبی  به نام  چاه میش  وجود دارد. لاخَتْنی  (بلندترین  قله  ح ۳۳۱، ۲ متر). دنبالِگردَنه  (بلندترین  قله  ح ۰۲۴، ۲ متر)؛ می می نی  (بلندترین  قله  ح ۰۵۰، ۲ متر) و گورِه  (بلندترین  قله  ح ۹۰۰، ۱ متر؛ جعفری ، ج  ۱، ص  ۲۵۸، ۴۸۴، ۴۹۰، ۵۰۴، ۵۲۹).

زمین های  این  بخش  با آب  زاینده رود * آبیاری  می شود. از گیاهان  زبان گنجشک ، گز و خارخَسَک  و از جانوران  پلنگ ، گرگ ، کفتار، شغال ، روباه ، آهو، خرگوش ، بز کوهی ، قوچ ، میش ، جوجه تیغی ، کبک  و تیهو در آن  یافت می شود. اهالی  آن  به  زراعت ، باغداری ، دامداری  و صنایع دستی  اشتغال  دارند.

آب مصرفی  بخش  از رود، چشمه ، چاه  و قنات  تأمین  می شود. گندم ، جو، پنبه ، تره بار، کنجد، زردآلو، انگور، انار، پسته ، توت و سنجد از محصولات  آنجاست  (فرهنگ  جغرافیائی آبادیها، ج  ۷۱، ص ۱۰۰، ۱۰۳، ۲۷۵). از صنایع دستی ، قالی بافی  با طرح های  نائینی ، کاشانی ، نجف آبادی ، لچک  ترنج ، قابی ، درختی ، کله  اسبی ، ماه ترنج  و گل  حاشیه ای  در آن  رایج  است  (همان ، ج  ۷۱، ص ۱۰۰، ۲۷۵). معادن  سنگ  فیروزه  در جنوب  محمدآباد و نیک آباد، خاک  نسوز در جنوب  آبادی  پیکان ، سنگ  تِراوِرْتِنْ میان  راه  آبادی  پیکان  به  رامشه  و معدن  نمک  در دو کیلومتری  شمال  آبادی  سیان / سیون  نمکی  (ح ۶۶ کیلومتری  جنوب شرقی  اصفهان ) در این  بخش  واقع  است .

در آبادی  سیان ، نمکزاری  بنام  «سیون » نیز وجود دارد (همان ، ج  ۷۱، ص  ۱۵۱؛ نیز رجوع کنید به اسناد معادن  ایران ، ص  ۷۹. شفیعی  نیک آبادی ، ص  ۲۱۸ ـ ۲۱۹). آبادی ها و شهرهای  بخش ، با راه های  اصلی  و فرعی  به  مرکز بخش  و دیگر نقاط  استان  مرتبط  می شوند. اهالی  آن  شیعه اند و به  فارسی  با لهجه محلی  تکلم  می کنند. جمعیت  بخش  جرقویه سفلا در سرشماری  ۱۳۷۵ ش ، ۱۷۲، ۱۶ تن  بوده  که  از این  میان  ۳۸۹، ۴ تن  (ح ۲۷%) شهرنشین  بوده اند.

امروزه  با تبدیل شدن  آبادی های  محمدآباد و نصرآباد به  شهر، ۸۵۰، ۱۲ تن  (ح ۷۹%) از اهالی  در شهر و بقیه  در روستاها به  سر می برند. ازلحاظ  تقسیمات  کشوری  تا قبل  از ۱۳۵۵ ش ، جرقویه سفلا به  مرکزیت  محمدآباد، یکی  از دهستان های  بخش  مرکزی  شهرستان  شهرضا از استان  دهم  (اصفهان ) بود (ایران . وزارت  کشور. اداره کل  آمار و ثبت احوال، ج  ۳، ص  ۲۶۲؛ رزم آرا، ج ۱۰، ص  ۵۵).

در تقسیمات  کشوری  ۱۳۵۵ ش ، نام  دهستان  جرقویه سفلا در بخش  جرقویه ، از توابع  شهرستان  اصفهان  ضبط شده  است . در تیر ۱۳۷۴، نام  بخش  جرقویه  به  جرقویه سفلا تغییر یافت  و این  بخش  با دو دهستان  (جرقویه سفلا و جرقویه وسطا) تشکیل  شد (ایران . قوانین  و احکام ، ۱۳۷۵ ش ، ص  ۱۹۴؛ ایران . وزارت  کشور. معاونت  سیاسی  و اجتماعی ، ۱۳۷۴ ش ، ص ۹).
در ۱۳۷۲ ش ، نیک آباد، در ۱۳۷۵ ش ، محمدآباد و در ۱۳۸۰ ش ، نصرآباد شهر شدند (ایران . قوانین  و احکام ، ۱۳۷۳ ش ، ص  ۷۱۵؛ ایران . وزارت  کشور. معاونت  سیاسی  و اجتماعی ، ۱۳۸۲ ش ، ذیل  «استان  اصفهان »).

برخی  آثار تاریخی  این  بخش  عبارت اند از:

مسجد جامع  آبادی  پیکان  و غاری  به  نام  فریدون  در هجده  کیلومتری  جنوب غربی  آبادی  پیکان  که  پیرامون  آن  پیکان های  مفرغی  یافته  شده ، آثار دژی  در شهر نصرآباد، دو قلعه قدیمی  در آبادی های  گنج آباد (ح ۳۸ کیلومتری  شمال شرقی  شهرضا) و سیان  و امامزاده  شاه  عبدالمظفر در آبادی  سیان  (شفیعی  نیک آبادی ، ص  ۲۳، ۲۶، ۶۵؛ فرهنگ  جغرافیائی  آبادی ها، ج  ۷۱، ص  ۱۵۱، ۲۳۲). برخی  آبادی های  جرقویه سفلا را متعلق  به پیش  از اسلام  دانسته اند ازجمله  آبادی  قارْنِه  (ح ۴۷ کیلومتری  جنوب شرقی  اصفهان ) که  بنای  آن  را به  قارن  پسر کاوه آهنگر نسبت  داده اند؛

آبادی  پیکان  (ح ۸۲ کیلومتری  جنوب شرقی  اصفهان ) و آبادی  آذر خواران  (ح ۶۲ کیلومتری  جنوب شرقی  اصفهان ؛ رجوع کنید به شفیعی  نیک آبادی ، ص  ۲۵، ۳۱، ۳۳). ناحیه قدیمی . جَرقویه  معرّب  گَرکویه  است  و در منابع  به صورت های  جَرْقوه  و جرقوئیه  هم  ضبط شده  است . برخی  به  این  سبب  که  رودهای  جرقویه علیا از شکاف  کوه  خارج  می شوند، آن  را جَرْکوهه ، از «جر» به  معنای  شکاف  و «کوهه » به  معنای  بلندی  دانسته اند (رجوع کنید به اعتمادالسلطنه ، ج  ۴، ص  ۲۱۸۶؛ ارباب  اصفهانی ، ص  ۳۱۹). ظاهراً نخستین  بار یاقوت  حموی  در قرن  هفتم  (ذیل  «جرقوه »)، نام  آن  را با ضبط  «جَرْقوه »، از قرای  اصفهان ، آورده  است .

حمدالله  مستوفی  (ص  ۱۲۳ ـ ۱۲۴) در قرن  هشتم ، از شهری  به  نام  قولنجان  در این  ناحیه  یادکرده  است . این  شهر که  به صورت  قلعه ای  گِلی  بود، توابعی  داشت  و از اعمال  قومشه  (قمشه ، شهرضای  کنونی ) به شمار می رفت . هوایش  تقریباً همانند هوای  اصفهان ، محصولات  آن  غله  و میوه ، به ویژه  انگور، بود و آبش  از قنات  تأمین  می شد.

به  گفته علی  جناب  اصفهانی  (متوفی  ۱۳۰۹ ش ؛ ص ۱۸۰) جرقویه علیا و جرقویه سفلا هرکدام  از بلوکات  اصفهان  به شمار می رفتند. جرقویه سفلا ۴۲ قریه  و ۱۴۰، ۱ خانوار داشت  و محصولاتی  از قبیل  گندم ، جوزق  و خشخاش  در آن  به عمل  می آمد و آب  آن  از قنات  تأمین  می شد (همان ، ص  ۴۷، ۱۹۱). وی  اطلاعی  از تعداد قُراء و خانوارهای  جرقویه علیا نداده ، اما درباره پسته زیاد، قله کوهی  که  در آن  اثر دوزانوی  شخصی  که  به  سجود رفته  وجود دارد و آثار شهر قدیمی  قولنجان ، واقع  در آبادی  اسفنداران ، مطالبی  دارد (رجوع کنید به همان ، ص  ۱۹۱ ـ ۱۹۲). در زمان  وی  عموم  زردشتیان ، در ناحیه جرقویه  لغات  پهلوی  را به کار می بردند (همان ، ص  ۱۲۸، ۲۴۷). در ۱۲۴۷ زین العابدین  شیروانی  در بستان  السیاحه  (ص  ۱۹۹)، جرقویه  را ناحیه ای  متشکل  از دو قسمت  علیا و سفلا، با نُه  قریه  که  آبادی  پیکان  بزرگ ترین  آن ها بوده ، ضبط  کرده  است .

وی  (همان جا) محصولات  آنجا را پنبه  و گندم  و اهالی  آنجا را مؤدب ، نیک  نهاد و خوش  اعتقاد معرفی  کرده  است . در دوره ناصرالدین شاه  (۱۲۶۴ ـ ۱۳۱۳)، جرقویه  بلوکی  از توابع  اصفهان  بود. قسمت  علیای  آن  شش  فرسخ  در دَه  فرسخ  و آبادی های  مهم  آن  حسن آباد، دستجرد، مالاورجرد (مالْ واجرد)، رامشه  و اسفنداران  بود و محصولاتی  از قبیل  گندم ، حبوبات ، خشخاش ، هندوانه  و خربزه  در آن  به  عمل  می آمد.

قسمت  سفلای  آن  شش  فرسخ  در شش  فرسخ  و آبادی های  معروف  آن  محمدآباد، نیک آباد، حسین آباد، آذرخواران ، سیئان آباد (سیان )، نصرآباد و مرکز آن  پیکان  بود (ارباب  اصفهانی ، ص  ۱۰۶، ۳۱۹ ـ ۳۲۰). در همین  دوره  اعتمادالسلطنه  (ج  ۴، ص  ۲۱۸۶ ـ ۲۱۸۷) پنبه ناحیه جرقویه  را از حیث  نرمی  و سفیدی  برتر از پنبه های  دیگر شهرهای  ایران  و حتی  مصر و هند دانسته  است . به  گفته وی  (همان جا) پنبه کاغذی  و گیوه پیکانی  آن  که  در آبادی  پیکان  بافته  می شد، بسیار معروف  بوده  است .

در ۱۳۲۲ ش ، برخی  از آبادی های  آن  را راهزنانی  غارت  کردند (شفیعی  نیک آبادی ، ص  ۱۳۴). حسینعلی  رزم آرا که  کتابش  در ۱۳۳۲ ش ، چاپ شده  است ، جمعیت  جرقویه  را حدود ۳۰۰، ۳۰ تن  ضبط  و از شکارگاهی  در آبادی  رامشه  که  گورِخر در آن  شکار می شده  یادکرده  است  (ج ۱۰، ص  ۵۵). وی  همچنین  (همان جا) به  کرباس بافی زنان  و وجود تیره ای  از طوایف  عرب  در آبادی  محمدآباد اشاره کرده  است .
منابع : محمدمهدی بن  محمدرضا ارباب  اصفهانی ، نصف  جهان  فی  تعریف  الاصفهان، چاپ  منوچهر ستوده ، تهران  ۱۳۴۰ ش ؛ اسناد معادن  ایران (۱۳۰۰ ـ ۱۳۳۲ ه. ش )، به  کوشش  مهشید لطیفی نیا، تهران : سازمان  اسناد ملی  ایران ، ۱۳۷۶ ش ؛ اطلس  راه های  ایران ، تهران : گیتاشناسی ، ۱۳۷۴ ش ؛ اعتمادالسلطنه ؛ ایران . قوانین  و احکام ، مجموعه  قوانین  سال  ۱۳۷۲، تهران : روزنامه رسمی  کشور، ۱۳۷۳ ش ؛ همو، مجموعه  قوانین  سال  ۱۳۷۴، تهران : روزنامه رسمی  کشور، ۱۳۷۵ ش ؛ همو، مجموعه  قوانین  و مقررات  مربوط  به  وزارت  کشور: از آغاز پیروزی  انقلاب  اسلامی  تا پایان  سال  ۱۳۶۹، تهران  ۱۳۷۰ ش ؛ ایران . وزارت  کشور، تقسیمات  کشور شاهنشاهی  ایران ، تهران  ۱۳۵۵ ش ؛ ایران . وزارت  کشور. اداره کل  آمار و ثبت احوال، کتاب  جغرافیا و اسامی  دهات  کشور، ج  ۳، تهران  ۱۳۳۱ ش ؛ ایران . وزارت  کشور. معاونت  برنامه ریزی  و خدمات  مدیریت . دفتر تقسیمات  کشوری ، اجرای  قانون  تعاریف  و ضوابط  تقسیمات  کشوری ، تهران  ۱۳۶۶ ش ؛ ایران . وزارت  کشور. معاونت  سیاسی  و اجتماعی . دفتر تقسیمات  کشوری ، سازمان  تقسیمات  کشوری  جمهوری  اسلامی  ایران ، تهران  ۱۳۷۳ ش ؛ همو، سازمان  تقسیمات  کشوری  جمهوری  اسلامی  ایران ، تهران  ۱۳۷۴ ش ؛ همو، نشریه اسامی  عناصر و واحدهای  تقسیماتی  (به  همراه  مراکز)، تهران  ۱۳۸۳ ش ؛ همو، نشریه تاریخ  تأسیس  عناصر تقسیماتی  به  همراه  شماره مصوبات  آن ، تهران  ۱۳۸۲ ش ؛ عباس  جعفری ، گیتاشناسی  ایران ، تهران  ۱۳۶۸ ـ ۱۳۷۹ ش ؛ علی  جناب  اصفهانی ، الاصفهان ، چاپ  عباس  نصر، اصفهان  ۱۳۷۱ ش ؛ حمدالله  مستوفی ، نزهه  القلوب ؛ رزم آرا؛ علی  شفیعی  نیک آبادی ، گرکویه  (جرقویه ): سرزمینی  ناشناخته  برکران  کویر، اصفهان  ۱۳۷۲ ش ؛ زین العابدین بن  اسکندر شیروانی ، بستان السیاحه ، یا سیاحت نامه ، چاپ  سنگی  تهران  ۱۳۱۵، چاپ  افست  [بی تا.]؛ فرهنگ  جغرافیائی  آبادی های  کشور جمهوری  اسلامی  ایران ، ج  ۷۱: اصفهان ، تهران : اداره جغرافیائی  ارتش ، ۱۳۶۷ ش ، ج  ۷۲: نائین ، تهران : اداره جغرافیائی  ارتش ، ۱۳۶۰ ش ، ج  ۸۱: سمیرم ، تهران : اداره جغرافیائی  ارتش ، ۱۳۶۰ ش ؛ مرکز آمار ایران ، سرشماری  عمومی  نفوس  و مسکن  ۱۳۷۵: شناسنامه آبادی های  کشور، استان  اصفهان ، شهرستان  اصفهان ، تهران  ۱۳۷۶ ش ؛ همو، سرشماری  عمومی  نفوس  و مسکن  ۱۳۷۵: شناسنامه آبادی های  کشور، استان  اصفهان ، شهرستان  شهرضا، تهران  ۱۳۷۶ ش ؛ همو، سرشماری  عمومی  نفوس  و مسکن  ۱۳۷۵: شناسنامه آبادی های  کشور، استان  فارس ، شهرستان  آباده ، تهران  ۱۳۷۶ ش ؛ همو، سرشماری  عمومی  نفوس  و مسکن  ۱۳۷۵: شناسنامه آبادی های  کشور، استان  یزد، شهرستان  یزد، تهران  ۱۳۷۶ ش ؛ نقشه تقسیمات  کشوری  جمهوری  اسلامی  ایران ، مقیاس  ۰۰۰، ۵۰۰، ۲: ۱، تهران : سازمان  نقشه برداری  کشور، ۱۳۷۹ ش ؛ لطف الله  هنر فر، اصفهان ، تهران  ۱۳۴۶ ش ؛ یاقوت  حموی .
فهرست